Stiven Hoking je za života ostavio niz upozorenja o prijetnjama koje bi mogle oblikovati budućnost čovječanstva, a među temama o kojima je najčešće govorio izdvajaju se nuklearni rat, nekontrolisani razvoj tehnologije, klimatske promjene i zloupotreba genetskog inženjeringa.
Iako se na internetu često pojavljuje pojednostavljena priča o „četiri upozorenja“, stvarnost je složenija: riječ je o nizu njegovih javnih izjava, predavanja i intervjua u kojima je pokušavao skrenuti pažnju na opasnosti koje su, po njegovom mišljenju, bile sasvim stvarne.
Hoking je u javnosti bio poznat kao čovjek koji je najdublja pitanja kosmologije znao pretvoriti u razumljiv jezik, ali je jednako snažno insistirao i na odgovornosti nauke. Njegova reputacija nije počivala samo na teorijskim radovima o crnim rupama i porijeklu svemira, nego i na spremnosti da govori o opasnostima koje bi mogle pogoditi civilizaciju ako čovjek izgubi mjeru u korištenju vlastitih dostignuća.
U tom smislu, njegova upozorenja nisu bila sporedan dio karijere, već nastavak istog intelektualnog pristupa: razumjeti zakonitosti prirode, ali i prepoznati posljedice ljudskog djelovanja.
Rođen 8. januara 1942. u Oksfordu, Stiven Vilijam Hoking odrastao je u porodici u kojoj su obrazovanje i naučna radoznalost imali posebno mjesto. Njegov otac Frenk bavio se medicinskim istraživanjima, a porodica se kasnije preselila u St Albans, gdje je Hoking nastavio školovanje. Još kao mladić pokazivao je interesovanje za to kako svijet funkcioniše, iako nije bio tip učenika koji se isticao pukim memorisanjem činjenica.
Više ga je privlačilo razumijevanje principa i strukture stvari, što će kasnije obilježiti i njegov naučni rad na Oksfordu i potom na Univerzitetu u Kembridžu.
Na Kembridžu je počeo graditi karijeru koja će ga svrstati među najpoznatije teorijske fizičare modernog doba. Posebno su ga zanimali početak svemira, odnos prostora i vremena, gravitacija i ponašanje crnih rupa. U vremenu kada je fizika intenzivno pokušavala uskladiti naslijeđe Ajnštajnove opšte teorije relativnosti s kvantnom mehanikom, Hoking je postao jedan od najvažnijih istraživača koji su pokušavali objasniti šta se događa u ekstremnim uslovima.
Njegova sposobnost da povezuje naizgled udaljene oblasti, poput termodinamike, kvantne teorije i gravitacije, izdvojila ga je kao naučnika čiji je uticaj daleko nadilazio jednu temu ili jednu školu mišljenja.
Veliki preokret u njegovom privatnom životu dogodio se vrlo rano. U dvadesetim godinama dijagnosticirana mu je bolest motornog neurona, oblik bolesti koji se često povezuje s ALS-om. Tadašnje prognoze bile su izuzetno teške i ljekari nisu očekivali dug životni vijek. Westminster Abbey navodi da mu je rečeno kako možda ima još samo dvije godine života, ali je Hoking uprkos tome doživio 76 godina.
Tok bolesti bio je sporiji nego što se očekivalo, što mu je omogućilo da završi doktorat, nastavi istraživanja i izgradi dugogodišnju akademsku karijeru, iako je s vremenom gubio sposobnost kretanja i govora.
Njegova bolest nikada nije postala jedina tema oko koje se gradio javni interes. Naprotiv, Hoking je i uz sve veća fizička ograničenja ostao aktivan u nauci, pisanju i predavanjima. Koristio je računarski sistem sa sintetizovanim glasom, koji je vremenom postao njegov zaštitni znak. Taj glas nije doživljavao samo kao tehničko pomagalo nego i kao dio sopstvenog identiteta, pa ga nije želio mijenjati ni kada su se pojavile modernije opcije.
U njegovom slučaju tehnologija nije bila samo sredstvo komunikacije; bila je uslov da naučni i javni rad uopšte mogu da se nastave.
Crne rupe, govor i knjiga koja je promijenila odnos javnosti prema fizici
Rad iz 1974. godine, u kojem je objasnio da crne rupe mogu imati temperaturu i emitovati zračenje, izazvao je snažne rasprave među fizičarima. Dotadašnje klasično razumijevanje podrazumijevalo je da ništa što jednom prijeđe horizont događaja ne može izaći. Hokingovi proračuni otvorili su sasvim novu perspektivu i povezali gravitaciju s kvantnim efektima na način koji je prije toga bio teško zamisliv.
Danas je upravo to otkriće temelj njegovog naučnog ugleda i razlog zbog kojeg se njegovo ime gotovo neizbježno veže uz crne rupe.
Ipak, Hokingova popularnost nije se zasnivala samo na naučnim rezultatima. Široj javnosti približio se knjigom „Kratka istorija vremena“, u kojoj je pokušao da složene kosmološke teme objasni bez oslanjanja na tešku matematiku. Knjiga je postala međunarodni bestseler i pretvorila ga u rijedak primjer teorijskog fizičara čije je ime postalo poznato daleko izvan univerzitetskih krugova.
Univerzitet u Kembridžu navodi da je kroz svoje knjige, predavanja, televizijska pojavljivanja i javne nastupe uspio da naučne ideje predstavi ljudima koji inače nikada ne bi posegnuli za stručnom literaturom.
Njegov sintetizovani glas, široka prepoznatljivost i sposobnost da i najkompleksnija pitanja iznese razumljivo, stvorili su oko njega gotovo jedinstvenu javnu figuru. Hoking je postao simbol naučnika koji ne prestaje raditi uprkos teškoj bolesti, ali i osoba koja pokazuje da popularnost nije prepreka ozbiljnosti. Naprotiv, kod njega je upravo javna vidljivost služila tome da veći broj ljudi počne razmišljati o pitanjima svemira, vremena i odgovornosti koju donosi moć znanja.
Upozorenja koja su obilježila njegove javne nastupe
Tokom godina Hoking je u predavanjima i intervjuima više puta skretao pažnju na opasnosti koje čovječanstvo ne bi smjelo potcijeniti. Posebno je govorio o nuklearnom ratu, koji je smatrao neposrednom prijetnjom, ali i o mogućnosti da se određene tehnologije razviju brže nego što društvo može da ih kontroliše. U taj okvir uklapao je i klimatske promjene, destabilizaciju efekta staklene bašte i opasnost od genetski modificiranih virusa.
Njegova poruka nije bila da je katastrofa neizbježna, nego da se ozbiljni rizici ne smiju ignorisati samo zato što su složeni ili nezgodni za političku raspravu.
U razgovorima o vještačkoj inteligenciji zauzimao je oprezan, ali ne i paničan stav. Nije tvrdio da će tehnologija nužno dovesti do propasti, ali je upozoravao da sistemi koji postaju sve autonomniji traže ozbiljno promišljanje posljedica. Upravo zbog toga njegovi komentari o budućnosti tehnologije nisu bili proročanstva, već procjene čovjeka koji je dobro razumio koliko brzo naučni napredak može promijeniti odnose moći.
Važno je i to što nikada nije postojao jedan službeni dokument ili jedinstvena „lista četiri katastrofe“ koju bi Hoking sam objavio; takav prikaz često je pojednostavljenje koje ne odražava cjelinu njegovih javnih nastupa.
Njegova javna reputacija dodatno je pojačana činjenicom da je ostao aktivan gotovo do kraja života. Preminuo je 14. marta 2018. godine u Kembridžu, u 76. godini. Nekoliko mjeseci kasnije, 15. juna, njegov pepeo položen je u Westminster Abbeyju, nedaleko od grobova Isaka Njutna i Čarlsa Darvina. To mjesto počinka nije samo simbolično priznanje njegovom naučnom značaju, nego i podsjetnik da je njegova biografija već za života postala dio šire historije nauke.
Na nadgrobnom kamenu nalazi se jednačina povezana s Hokingovim zračenjem, što posebno jasno pokazuje koliko je upravo to otkriće ostalo u središtu njegove ostavštine. Westminster Abbey je i sama naglasila da su ukopi u opatiji u modernom vremenu veoma rijetki, pa je njegovo mjesto među Njutnom i Darvinom još jedan znak koliko je snažan trag ostavio.
Nakon njegove smrti objavljeni su i radovi na kojima je radio pred kraj života, uključujući teme povezane s porijeklom svemira i entropijom crnih rupa, što govori da se naučnim pitanjima nije prestao vraćati ni kada je njegov život već ulazio u završnu fazu.
Zbog toga se Hokingova priča ne čita samo kao biografija jednog izuzetnog fizičara, nego i kao podsjetnik na čovjeka koji je cijelog života pokušavao razumjeti najdublje zakonitosti svemira, a istovremeno upozoravao koliko su krhki društvo i planeta na kojoj živimo. Njegovi govori o rizicima nisu bili odvojeni od njegove nauke; bili su njen produžetak, pokušaj da znanje dobije i moralnu dimenziju.
U tom spoju teorijske preciznosti i javne odgovornosti ostao je prepoznatljiv do kraja. Hoking je pokazao da naučnik može biti i svjetski poznata figura, ali da prava snaga takve figure ne leži u popularnosti, nego u sposobnosti da otvori pitanja koja će ostati važna i nakon što njegov glas utihne.
Upravo zato njegova upozorenja o budućnosti i danas zvuče kao dio šire rasprave o tome koliko daleko čovječanstvo može ići prije nego što mora zastati i preispitati vlastiti put.
